بر اساس آمارهای رسمی از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ مجموع کاهش تراز دریای خزر حدود یک و نیم متر بوده، اما از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ این دریاچه یک متر کاهش سطح تراز داشته است.
به گزارش روز نو بحرانی که از سه دهه پیش آغاز شد / با افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی در حوزه آبریز، کاهش آورد رودخانهها و افزایش تبخیر، روند نزولی تراز خزر آغاز شد
اگرچه نوسانات سطح آب دریای خزر در طول تاریخ بارها رخ داده، اما روند کاهشی کنونی از اواسط دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی) آغاز شد. پیش از آن، در فاصله دهه ۱۳۵۰ تا میانه دهه ۱۳۷۰، سطح آب خزر روندی افزایشی داشت و حتی موجب آبگرفتگی برخی مناطق ساحلی ایران شد.
اما از حدود سال ۱۹۹۶ میلادی ورق برگشت. با افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی در حوزه آبریز، کاهش آورد رودخانهها و افزایش تبخیر، روند نزولی تراز خزر آغاز شد؛ روندی که در سالهای اخیر شدت بیشتری گرفته است. مطالعات بینالمللی نشان میدهد در برخی سالها سطح آب خزر سالانه بین ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر کاهش یافته و در مجموع طی دو دهه گذشته بیش از دو متر افت تراز ثبت شده است.
کارشناسان هشدار میدهند اگر گرمایش زمین با همین سرعت ادامه یابد، تا پایان قرن حاضر ممکن است سطح آب خزر بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش پیدا کند؛ سناریویی که میتواند بخشهای وسیعی از سواحل شمالی و شرقی خزر را به خشکی تبدیل کند.
کاهش تراز آب خزر صرفاً یک موضوع محلی نیست بلکه بخشی از پیامدهای بحران جهانی تغییر اقلیم است
سینا ارجمندی، کارشناس محیطزیست دریایی در اینباره به تجارتنیوز میگوید: تغییرات اقلیمی مهمترین عامل افت تراز آب دریای خزر است. حدود ۸۰ درصد آب دریای خزر از طریق رود ولگا تأمین میشود. هرگونه کاهش آورد این رودخانه، مستقیماً بر تراز آب خزر اثر میگذارد.
او میافزاید: در سالهای اخیر هم کاهش بارندگی در حوزه ولگا و هم افزایش برداشت آب برای کشاورزی، صنعت و سدسازی باعث شده ورودی آب به خزر کاهش محسوسی پیدا کند.
این کارشناس محیطزیست دریایی اظهار میدارد: افزایش دمای متوسط منطقه نیز عامل مهم دیگری است. وقتی دمای هوا افزایش پیدا میکند، میزان تبخیر سطحی آب نیز بیشتر میشود. دریای خزر، چون یک دریاچه بسته است و خروجی طبیعی به اقیانوس ندارد، نسبت به تغییرات اقلیمی بسیار حساستر از دریاهای آزاد است.
ارجمندی تاکید میکند: کاهش تراز آب خزر صرفاً یک موضوع محلی نیست بلکه بخشی از پیامدهای بحران جهانی تغییر اقلیم است.
طی سالهای گذشته ساخت سدهای متعدد، توسعه کشاورزی، برداشت گسترده آب و تغییر الگوی بارش، میزان آب ورودی ولگا به خزر را کاهش داده است
او ادامه میدهد: سرنوشت دریای خزر تا حد زیادی به وضعیت رود ولگا گره خورده است. ولگا که از روسیه عبور میکند، بزرگترین رودخانه اروپا و تأمینکننده اصلی آب خزر است. اما طی سالهای گذشته ساخت سدهای متعدد، توسعه کشاورزی، برداشت گسترده آب و تغییر الگوی بارش، میزان آب ورودی این رودخانه را کاهش داده است.
این کارشناس محیطزیست دریایی خاطر نشان میکند: در کنار تغییر اقلیم، مدیریت منابع آب نیز نقش تعیینکنندهای دارد. اگرچه گرمایش زمین قابل انکار نیست، اما برداشتهای انسانی نیز فشار مضاعفی بر اکوسیستم وارد کرده است.
عقبنشینی ساحل؛ فقط یک تغییر ظاهری نیست / در برخی مناطق ساحلی ایران، آب دهها متر عقبنشینی کرده است
سینا ارجمندی در ادامه به تاثیرات کاهش تراز دریای خزر اشاره میکند و میگوید: کاهش تراز آب تنها به معنای دور شدن آب از ساحل نیست. وقتی سطح آب پایین میآید، تالابهای ساحلی خشک میشوند، محل تخمریزی بسیاری از ماهیان از بین میرود، مسیر مهاجرت پرندگان تغییر میکند و کانونهای جدید گردوغبار نمکی شکل میگیرد.
او میافزاید: در برخی مناطق ساحلی ایران، آب دهها متر عقبنشینی کرده و اسکلههایی که زمانی در کنار آب قرار داشتند، اکنون فاصله قابل توجهی با خط ساحل پیدا کردهاند. این وضعیت هزینههای سنگینی برای توسعه بنادر، شیلات و گردشگری ایجاد کرده است.
یکی از مهمترین پیامدهای افت تراز آب، آسیب به تنوع زیستی خزر است
ارجمندی در بخش دیگری از سخنان خود به تهدید آبزیان ارزشمند این پهنه آبی اشاره کرده تاکید میکند: یکی از مهمترین پیامدهای افت تراز آب، آسیب به تنوع زیستی خزر است. ماهیان خاویاری که ارزش اقتصادی و زیستمحیطی بالایی دارند، برای تکثیر به شرایط خاصی نیاز دارند.
او هشدار میدهد: کاهش سطح آب و تغییر اکوسیستم میتواند روند زادآوری این گونهها را مختل کند. از سوی دیگر، تالابهای ساحلی که محل زمستانگذرانی هزاران پرنده مهاجر هستند، با خطر خشک شدن روبهرو شدهاند. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بخشی از اکوسیستمهای منحصربهفرد خزر ممکن است برای همیشه از بین بروند.
کاهش تراز آب خزر تنها دغدغه ایران نیست / ایران به تنهایی قادر به متوقف کردن روند کاهش سطح آب نخواهد بود
این کارشناس محیطزیست دریایی در مورد دیگر کشورهای همسایه این پهنه آبی میگوید: کاهش تراز آب خزر تنها دغدغه ایران نیست. روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان نیز طی سالهای اخیر بارها درباره این موضوع هشدار دادهاند. در سالهای اخیر نشستهای متعددی میان پنج کشور ساحلی برگزار شده و یکی از مهمترین محورهای آن، تدوین برنامه اقدام منطقهای برای مقابله با پیامدهای افت سطح آب بوده است.
سینا ارجمندی در تشریح اقدامات صورت گرفته در ایران میافزاید: سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان شیلات، وزارت نیرو و مراکز پژوهشی مطالعات متعددی درباره روند کاهش تراز آب انجام دادهاند. همچنین پایش مستمر خط ساحلی، بررسی تغییرات اکولوژیک، حفاظت از تالابهای ساحلی، اجرای طرحهای تکثیر مصنوعی ماهیان خاویاری و مشارکت در نشستهای منطقهای از جمله اقداماتی است که طی سالهای اخیر دنبال شده است.
او خاطر نشان میکند: ایران به تنهایی قادر به متوقف کردن روند کاهش سطح آب نیست، زیرا عوامل اصلی خارج از مرزهای کشور قرار دارند. اما میتواند با حفاظت از اکوسیستمهای ساحلی، جلوگیری از تخریب تالابها، کنترل آلودگی و مدیریت توسعه سواحل، میزان آسیبپذیری را کاهش دهد.
این کارشناس در پایان بر ضرورت تقویت دیپلماسی محیطزیستی تأکید میکند و میگوید: بدون همکاری واقعی میان پنج کشور، مدیریت این بحران امکانپذیر نخواهد بود.
